Wolin (miasto)

Wolin - miasto w powiecie kamieńskim, w województwie zachodniopomorskim, połozone na wyspie Wolin. Siedziba władz gminy miejsko - wiejskiej Wolin.

Historia

Najwcześniejsze ślady ludzkiej obecności na terenie Wolina pochodzą z epoki kamienia i (4200-1700 lat p.n.e.). Źródła archeologiczne świadczą o zasiedleniu Wolina nieustannie, we wszystkich późniejszych epokach: brązu, żelaza, okresu wpływów rzymskich oraz wędrówki ludów. Osiadłe tu w we wczesnym średniowieczu plemię Wolinian rozwinęło kilka ośrodków życia plemiennego. Sam Wolin, zwany też Winetą, w X w. stał się wielkim portem i jednym z największych miast Europy. Był również ważnym ośrodkiem kultu. Obszar objęty władaniem Wolinian obejmował powierzchnię około 1200 km².
Największy rozwój Wolina przypada na IX-XII wiek. O bujnej historii tego miasta mówią kroniki niemieckie i sagi skandynawskie, w których występuje pod nazwą Jom i Jomsborg. Według Jomswikingasagi, Jarl Palnatoki zbudował w X wieku ufortyfikowane miasto dotykające otwartego morza. Ogromny, mogący pomieścić 300 statków port zamknięty był żelazną bramą, nad którą w kamiennej wieży czuwały straże. Drużyna Wikingów miała stąd organizować śmiałe wyprawy. O Jomsborgu wspominają także Żywoty Olafa Trygwasona, spisane w XIII wieku. Sagi w historiografii nie zasługują na pełną wiarygodność, jednak nie pozostawiły ówczesnych kronikarzy obojętnymi.
Wolin przed II wojną światową

Pierwsze historyczne wzmianki o Wolinie pochodzą z około 870 r. Znalazły się one w Żywocie "Świętego Ansgara" spisanym przez Mnicha Rymbarta. Wzmianki o grodzie znalazły się także w opisach Ibrahima Ibn Jakuba – żydowskiego kupca i podróżnika z 966 r., oraz Adama z Bremy z 1074 r. Thietmar w 1000 r. określa gród jako: civitas magna Livilni, a Adam Bremeński w 1074 r. określa nazwę i położenie Wolina – Jumne u ujścia Odry na ziemi Słowian.

Początkiem wczesnośredniowiecznego miasta była niewielka osada, która dzięki handlowi szybko rozbudowała przedmieścia i stała się centrum życia religijnego kultu słowiańskiego Światowida – Trygława. W bezpośrednim sąsiedztwie słowiańskiego grodu powstały cmentarzyska: dzisiejsza Młynówka i Wzgórze Wisielców, gdzie widać jeszcze ślady kurhanów.

Po zwycięstwie Mieszka I nad Wolinianiami 21 września 967 r. miasto zostało włączone do Polski i szybko stało się jednym z największych miast w Europie. Mieszko I otoczył je wałem obronnym o konstrukcji hakowej, stosowanej szeroko w państwie polskim. Wolin stał się pierwszym polskim portem nad Bałtykiem i jednym z najważniejszych ośrodkiem handlowym. Około 300-metrowej długości nabrzeże wysunęło go na czołowe miejsce wśród portów w basenie Morza Bałtyckiego. Na przełomie X wieku gród ponownie uniezależnił się i osiągnął szczyt swego rozwoju. Liczbę mieszkańców szacowano na około 9000 osób (Gniezno i Poznań nie przekraczały wówczas 4000 osób). Powstały przedmieścia po stronie południowej i północnej, a w najbliższej okolicy podmiejskie osady.

W 1043 r. Wolin został zdobyty i zniszczony przez duńskiego króla Magnusa Dobrego. W 1098 r. pod miasto podeszły duńskie wojska króla Eryka I i zdobyły podgrodzie i tyle bogactw, że o miasto już nie walczyły. Po odbudowaniu Wolin do 1121 r. prowadził samodzielną politykę, do czasu kiedy Wolin znalazł się w sferze lennych wpływów polskich za czasów Bolesława Krzywoustego. W 1124 r. przebyła do miasta misja chrystianizacyjna Ottona z Bambergu. w 1140 r. papież Innocenty II zatwierdził biskupstwo wolińskie (pomorskie) z katedrą św. Wojciecha w Wolinie i poddał je zwierzchnictwu metropolii gnieźnieńskiej. Pierwszym biskupem został kapelan Bolesława Krzywoustego – Wojciech.
Widok Wolina z roku 1618. Rysunek jest umieszczony na jednym z bloków mieszkalnych w centrum miasta

W 2. połowie XII wieku upadła rola handlu dalekosiężnego, będącego podstawą bogactwa mieszkańców. W 1173 i 1177 r. był dwukrotnie zdobywany i niszczony przez Duńczyków. Wolin już nie był w stanie powrócić do dawnej świetności. Poza doszczętnym spaleniem grodu w dużej mierze przyczyniło się do jego upadku zapiaszczenie i zamulenie Dziwny, co przypieczętowało upadek handlu. Przeniesienie biskupstwa do Kamienia było dopełnieniem upadku miasta. Na miejscu dumnego grodu aż do połowy XII wieku istniała jedynie wieś słowiańska, którą dopiero książę Barnim I podniósł w 1278 r. do rangi miasta, na prawie lubeckim. W 1365 r. miasto było członkiem Hanzy. W 1535 r. miasto przeszło na protestantyzm. W połowie XVI wieku rezydowała tutaj księżniczka Zofia, a w początkach XVI wieku – księżna Anna Brunszwicka.

W czasie wojny trzydziestoletniej miasto zostało zniszczone i spalone. Od XI wieku do 1630 roku wyspa Wolińska podlegała władzy pomorskich książąt o słowiańskich korzeniach. W 1630 r. zapanowali tu Szwedzi, władali wyspą i okolicą pomorską do 1720 r., gdy układ sztokholmski przyznał całe Pomorze Prusom. W rękach niemieckich pozostawał więc Wolin do 1945 roku, czyli przez 225 lat. W 1892 r. miasto otrzymało połączenie kolejowe ze Szczecinem i Świnoujściem.

W latach 1934-1939 uczeni niemieccy przeprowadzili kolejne na wyspie wykopaliska. Pierwsze miały miejsce w XIX w. oraz na przełomie lat 1897 - 1898 prowadzone pod kierunkiem A. Stubenraucha. Ich prace i wnioski końcowe były nacechowane tendencyjnością, z uwagi na propagowaną przez III Rzeszę Niemiecką politykę wobec Słowian.

W czasie II wojny światowej, podczas zdobywania go przez Armię Czerwoną został zniszczony w 70 procentachStare Miasto zostało doszczętnie zniszczone. Wolin włączony został do Polski, zaś jego dotychczasową ludność wysiedlono do Niemiec. Po wojnie Wolin nigdy nie wrócił do swojej świetności. Jezienią 1945 roku w mieście utworzono punkt apteczny, a w czerwcu 1949 roku uruchomiono ośrodek zdrowia.
Rewitalizacja miasta. Wrzesień 2008

W roku 1952 rozpoczęli badania archeologowie polscy, pod kierunkiem Wł. Filipowiaka. Odnaleziono wtedy pozostałości wraków łodzi klepkowych pochodzących z wczesnego średniowiecza/ Poza tym wydobyto dziesiątki zabytków związanych ze szkutnictwem między innymi wiosła, czerpaki do wody, fragmenty lin i sieci. Jednak najbardziej spektakularnym znaleziskiem pozostaje drewniany kompas służący żeglarzom do odnajdywania drogi na otwartych wodach. Jest to jedyny tego typu w całości zachowany egzemplarze z terenów Europy Północnej.

Wykopaliska w Wolinie i okolicy prowadzi Instytut Archeologii i Etnologii PAN oraz Muzeum Regionalne im. Andrzeja Kaube w Wolinie. Obecnie w mieście trwają prace rewitalizacyjne.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. szczecińskiego.